زيست شناسي (1) سال دوم متوسطه
فصل پنجم : تغذيه و گوارش
چهار مرحله اصلي تغذيه و گوارش در جانداران
1- بلع: فزو بردن غذا از دهان به معده
2- گوارش:
گوارش مکانیکی: خرد کردن ذرات درشت غذا به تکه های کوچک
گوارش شیمیایی:تجزیه پلی مر ها به مونومر های سازنده آن به کمک آنزیم ها
3- جذب: ورود مولکول های مونومر به سلولهای پوشاننده سطح روده و پس از آن ورود به خون
4- دفع مدفوع:خروج مواد گوارش نیافته به همراه ترشحات لوله گوارش از بدن
نکات :
-- نوع غذا و روشهاي گوارش آن در جانداران مختلف، متفاوت است.
-- هر جاندار براي تغيير دادن و جذب غذا بايد محيطي براي عمل کردن آنزيم هاي گوارشي ايجاد کند.
--انواع جانوران بر حسب نوع غذایی که می خورند:
**علف خواران
مثال: فیل - اسب - گاو ...
**گوشت خواران
مثال: مار- شیر- کوسه- وال - عنکبوت...
**همه چیز خواران:
مثال: انسان - کرم خاکی - گنجشک - مرغ خانگی ...
انواع گوارش در جانداران:
1- فاقد لوله گوارش
2- فقط گوارش درون سلولی
3- کیسه گوارشی
( ابتدا گوارش برون سلولی سپس گوارش درون سلولی)
4- فقط گوارش درون سلولی
فاقد لوله گوارش :
-- فقط در جانوران انگل همچون کرم کدوی مشاهده می شود.
-- غذای خود را از مواد گوارش یافته جانوران میزبان بدست می آورند.
- انگل روده ی انسان می باشد.( درجانوران دیگر نیز وجود دارد. )
- نواری شکل است.
- لوله گوارش و دهان ندارد.
- غذای گوارش یافته (مونومر ) را از میزبان بدست می آورد.
فقط گوارش درون سلولی :
مثال :
آغازیان جانور مانند تک سلولی ( آمیب – پارامسی ..)- اسفنج ها
- تمام مراحل گوارش در درون سلول انجام می شود.
کیسه گوارشی :
مثال : کیسه تنان ( هیدر – عروس دریایی ...)
- ابتدا گوارش برون سلولی سپس گوارش درون سلولی
- کیسه گوارشی فقط یک راه به بیرون دارد ( برخلاف لوله گوارشی که دو منفذ دارد. )
- هیدر: 
- جانوری صیاد می باشد. که دارای بازو هایی می باشد که دارای نیش های زهری می باشند.
- مراحل گوارش در هیدر :
1- شکار توسط نیش بازو ها بی حس شده و ازوارد منفذ دهانی می شود.
2- آنزیم های گوارشی( هیدرولیز کننده ) توسط بعضی از سلول های پوشاننده کیسه گوارشی ترشح می شود.
3- شکار توسط تاژک های داخل کیسه گوارشی با آنزیم ها مخلوط می شود.
4- ذرات ریز شکار بوسیله فرایند فاگوسیتوز وارد سلولهای پوشاننده کیسه گوارشی می شود.
مراحل 2-3-4- گوارش برون سلولی می باشند.
5- گوارش درون سلولی درون سلول های پوشاننده کیسه گوارشی انجام ی شود.
6- مونومر ها جذب می شوند.
7 مواد باقیمانده از گوارش از طریق منفذ ورودی ( دهانی ) خارج می شود.
نکته:
در تمام مراحل فوق جریانات آب نقش مهمی در جابجایی مواد دارند.
فقط گوارش درون سلولی :
- جانوران داری دستگاه گوارش کامل دارند :
دهان - گلو- ...- روده – مخرج
- جهت حرکت غذا یک طرفه از دهان به مخرج است.( در حالت طبیعی )
- غذا ابتدا در لوله گوارشی کاملاً گوارش یافته و به صورت مونومر ها آماده جذب می باشند.
قسمت های مختلف دستگاه گوارش : ( با توجه به مطالب کتاب )
1- دهان: محل ورود غذا
2- حلق( گلو) : هدایت غذا به طرف مری
3- مری : هدایت غذا به سمت معده
4- چینه دان : ذخیره موقت و نرم شدن غذا
5- سنگدان : آسیاب نمودن غذا ویسله سنگریزه های موجود در غذای جانور – داترای ماهیچه های قوی ( در پرنده )
6- معده: ذخیره موقت غذا و خرد نمودن با ماهیچه های قوی ( گوارش مکانیکی و شیمیایی در آن انجام می شود )
7- روده : محل اصلی جذب مواد غذایی
8- مخرج : محل دفع مواد گوارش نیافته و ترشحات لوله گوارش
در جانوران مختلف براساس نوع غذایی که می خورند قسمتهای مختلف دستگاه گوارش ویژگیها ی خاصی دارند.
سابقه و هدف