زیست پژوهان

نقد وبررسی کتاب سال اول علوم زیستی و بهداشت 

از همکارانمان در گروه زیست شناسی شهرستان بروجرد

پس از تدريس يكي از مسائل قابل توجه عدم گرايش دانش‌آموزان به رشته تجربي در سال‌هاي اخير بوده است كه بنظر مي رسد يكي از دلايل اين عدم اقبال، جذاب نبودن كتاب علوم زيستي براي دانش‌آموزان باشد.

گرچه اين كتاب نيم‌نگاهي به مباحث كتابهاي سال‌هاي آينده دارد ولي مي‌تواند با اختصاص ساعات بيشتر و با عنايت به زيست‌شناسي مدرن و كاربردي نقش بهتري در جذب دانش‌آموزان داشته باشد.

در اين فصل مراحل روش علمي مطرح شده و سپس آزمايشاتي بيان مي‌شود كه چند صد سال پيش انجام گرفته است كه از همان ابتدا دانش‌آموز را دچار دلزدگي مي‌كند شايد بهتر مي‌بود با اختصاص زمان بيشتر با طرح مسائل جديد و كاربردي كه دانش‌آموزان بتوانند عملاً اين مراحل را بازسازي كنند و جذابيت‌هاي مراحل روش علمي را تجربه كنند.

در همين فصل در بخش بيشتر بدانيد شاخه‌هاي علوم زيستي معرفي شده خيلي از اين رشته‌ها مي‌تواند در جلب توجه دانش‌آموز بسيار مؤثر بوده در صورتيكه با توضيحات كافي همراه باشد.

بررسي فصل دوم

اين قسمت دربرگيرنده نظريه سلولي است كه همراه با آن تاريخچه و نقش دانشمندان با ذكر اسامي بعضاً دشوار از نظر دانش‌آموز بيان شده كه ضرورت زيادي هم ندارد شايد بهتر بود كه اين نظريه در تعريف امروزي بيان مي‌شد.

در معرفي اندامك‌هاي سلولي رسم جداگانه هريك از اين اندامك‌ها با بزرگنمايي بالا مي‌توانست به يادگيري دانش‌آموز بسيار كمك كند كه متأسفانه هيچكدام از اين اندامكها با تصوير معرفي نشده‌اند. بحث تقسيم سلولي بسيار ناقص بيان شده است وقتي مراحل تقسيم هسته با تصاوير همراه است تغييرات هريك از اين مراحل را چگونه مي‌توان ناديده گرفت؟ و زمانيكه بحث تقسيم سلول است چگونه هيچ بحثي از تقسيم سيتوپلاسم در ميان نيست و اين ابهامات چگونه با توجه به محدوديت زماني بايد برطرف شود. درفعاليت اين قسمت بدون هيچ توضيحي درمورد كروموزومهاي جنسي و فرمول كروموزومي انسان، از دانش‌آموزان خواسته شده كه در كاريوتيپ‌هاي رسم شده تفاوت كروموزومهاي زن و مرد را مشخص كنند.

با توجه به اينكه امروزه انواع سرطان‌هاي اكتسابي به سرعت در حال گسترش است و خيلي از مواردي كه روزانه دانش‌آموزان با آن برخورد دارند مي‌تواند سرطان‌زا باشد مانند (رنگهاي خوراكي، چيبس‌ها، مواد پلاستيكي نوع 2 و غيره ...) بهتر بود اين مسائل براي دانش‌آموزان مطرح شده و توضيح كافي داده شود.

در ابتداي اين فصل اگر توجه بيشتري به مونومر و پلي‌مر مي‌شد دانش‌آموزان در فراگيري تركيبات شيميايي مواد آلي كمتر با اشكال مواجه مي‌شدند بعنوان مثال در بحث هيدرات‌هاي كربن يكباره انواع مونومر، ديمر، پلي‌مر اين تركيبات به دانش‌آموز ارائه مي‌شود. بدون آنكه هيچ پيش‌‌زمينه‌اي در مورد اين نوع تركيبات داشته باشد كه اين مسئله در مورد پپتيدها و پروتئين‌ها هم وجود دارد. در اين فصل آزمايشاتي وجود دارد كه بسيار كارآمد هستند ولي خيلي از اوقات محدوديت زماني باعث مي‌شود كه اين آزمايشات بسيار سريع و توسط معلم انجام گرفته و دانش‌آموزي كه تبحر زيادي هم در كار آزمايشگاهي ندارد نتواند از اين آزمايشات بهره گيرد.

در ساختار برگ، نقش آوندها را بسيار كوتاه و مختصر بيان مي‌كند براي فهم بهتر فتوسنتز نقش آوند چوب و آوند آبكش ضروري بنظر مي‌رسد.

در اين مبحث هم كوچكترين توجهي به ساختار كلروپلاست اين اندامك مهم در فرآيند ماده‌سازي نشده است. در بحث نيتروژن مورد نياز گياهان بهتر بود نقش انواع باكتري‌ها بصورت برجسته‌تري توضيح داده مي‌شد تا توجه دانش‌آموزان به اين مطلب جذب شود.

پرسش و تحقيق اين بخش از كتاب در صورتيكه به دانش‌آموزان سپرده شود احتياج به كتابهاي غيردرسي دارد كه در مناطق محروم اين امكان وجود ندارد و معلم بايد پاسخگوي اين پرسش و تحقيق باشد كه احتياج به وقت زيادي دارد پس در حال حاضر فقط پرسش‌ها پاسخ داده مي‌شود بدون اينكه جذابيتي براي دانش‌آموز داشته باشد.

در اين فصل با توجه به مشكلات تغذيه‌اي زيادي كه دانش‌آموزان دارند بايد اين امكان وجود داشت كه به كمك تصاوير مشكلات تغذيه‌اي مثل چاقي، ديابت، پوسيدگي دندان، ناهنجاريهاي اسكلتي توجه به تغذيه را فرهنگ‌سازي كرد امّا متأسفانه هيچ توجهي به اين مشكل فرهنگي كه مي‌تواند براي دانش‌آموزان جالب توجه باشد نشده است.

در اين فصل با برجسته‌ نشان دادن نقش ميوه‌ها و سبزي‌ها مي‌توان انواع ويتامين‌ها و مواد معدني را معرفي و نقش ارزشمند فيبرها را در پيشگيري از بيماريهاي دستگاه گوارش توضيح داد همينطور با معرفي انواع پروتئين‌هاي جانوري و گياهي به اهميت اين گروه در رژيم غذايي بخصوص در سنين رشد اشاره نمود. در اين بخش نيز توجه به تصاوير جذاب مي‌تواند در جلب توجه دانش‌آموزان مؤثر باشد.

در بحث تغذيه مي‌توان انواع چربيهاي مايع (روغن زيتون، ذرت، سويا، بادام زميني) را بدون جايگزين مناسب براي چربيهاي جامد معرفي و با معرفي رژيمهاي غذايي مناسب (رژيم غذايي مديترانه‌اي) فرهنگ تغذيه مناسب را به دانش‌آموزان آموخت.

بيماريهاي ناشي از كمبود ويتامين‌ها و مواد معدني و غيره را مي‌توان در قالب چارت معرفي كرد كه دانش‌آموزان راحت‌تر بتوانند مطالب را فراگيرند.

در بحث افزودنيها با توجه به محدوده سني دانش‌آموزان و گرايش زياد به انواع گوشتهاي سرد و تنقلات مختلف كه داراي افزودنيهاي مختلف هستند بايد مضرات اين افزودنيها توضيح
داده شود.

در معرفي گروه‌هاي خوني بهتر مي‌بود با رسم طرحهاي مناسب پروتئين‌هاي روي گلبول قرمز و پروتئين‌هاي موجود در پلاسما را نمايش داده و سپس با استفاده از اين طرحها موانع انتقال خون‌هاي نامناسب را توضيح داد.

در توضيح ساختار كروموزوم كه در شكل (7-6) مشخص شده است بهتر بود توضيح مختصري در مورد پروتئين و DAN در ساختار كروموزوم داده مي‌شد.

بحث انتقال اطلاعات توسط DNA بسيار نادر است بهتر مي‌بود در اين بحث DNA را در رابطه با RNA و ساخته شدن پروتئين‌ها مشروح‌تر بيان مي‌كرد.

در بخش نگهداري مواد غذايي ضمن توضيح روش‌ها بهتر بود مضرات و فوايد هريك از اين روش‌ها توضيح داده مي‌شد و تأكيد بيشتري روي عوارض روش‌هايي كه امروزه در خانواده‌هاي ايراني براي نگهداري مواد اوليه غذايي و مواد پخته شده بكار مي‌برند مي‌شد.

در بخش درصد گازهاي مختلف موجود در هوا شايد بهتر مي‌بود به انواع آلودگيهاي هوا اشاره‌ و راه‌كارهاي ساده به دانش‌آموزان ارائه، تا خودشان بتوانند مانع آلودگي هوا شوند.

 در اين مبحث جا داشت كه به عوارض زيست‌محيطي آلودگي هوا بيشتر پرداخته شود چراكه در حال حاضر يكي از مشكلات عمده كشور ما ايران در همين زمينه است.

در بحث سم در زنجيره‌هاي غذايي كه امروزه از راه‌هاي مختلف مثل آب‌، خاك، استفاده نابجا از سم‌ها و كودها انتقال مي‌يابد با توجه به نقش مخربي كه در سلامت انسان دارد بسيار مختصر است كه مي‌توان با مثال‌هاي معمولي‌تر براي دانش‌آموزان مطرح شده تا آنها به نوبه خود بتوانند در اين زمينه فرهنگ‌سازي كنند.

اصطلاحات اكولوژيكي مثل زيستگاه، كنام، جايگزيني، توالي، اوج، تعادل به يكباره در قالب يكي دو صفحه به دانش‌آموز ارائه مي‌شود كه بدون هيچگونه زمينه‌سازي، يادگيري آن براي دانش‌آموز بسيار دشوار است در عين حال اين مطالب اگر بصورت مثال همراه با تصاوير مناسب باشد مي‌تواند براي دانش‌آموزان دلچسب‌تر واقع شود.

راه‌هاي بررسي پراكندگي بسيار مختصر بيان شده و در پايان دانش‌آموزان هيچكدام از راه‌هاي بررسي پراكندگي را بدرستي ياد نمي‌گيرند.

در اين فصل با توجه به اكوسيستم‌هاي متنوعي كه در ايران وجود دارد هيچگونه تلاشي در جهت معرفي آنها نشده است و از طرف ديگر ذكر مثالهايي از بعضي از اكوسيستم‌هاي ايران كه شاهد تغييرات شديد بوده و هستند مي‌توانند مطالب اين بخش را جالب‌تر كنند.

در اين فصل در بحث واكسن توضيح زيادي داده نشده امّا منحني پاسخ ايمني بدن در برابر تزريق واكسن و تزريق‌هاي يادآور آورده شده است كه با توجه به محدوديت زماني توضيح مطلب توسط معلم امكانپذير نيست.

با عنايت به موارد و نكات مطرح شده پيشنهادات ذيل ارائه مي‌گردد.

در صورت امكان تغييرات ذكر شده در كتاب مذكور صورت پذيرد.

در صورتيكه امكان تغيير اساسي در كتاب وجود ندارد بدليل اينكه هريك از هريك از بخشها نياز به تشريح و توضيح از سوي مدرس دارند زمان كافي در برنامه درسي پيش‌بيني شود كما اينكه در مدارس خاص اين امر صورت گرفته است.

در رابطه با بهره‌گيري بيشتر دانش‌آموزان لازم است ابزارهاي آزمايش متناسب با تعداد آنها افزايش يابد/